Schrijversvakschool


Columns van docenten


Het gebruik van de ik-vorm - Ton Rozeman

Stel: je schrijf een verhaal of roman in de ik-vorm, in de tegenwoordige tijd. Hoe geef je dan de waarneming van je ik-personage weer? Gebruik je constructies als ‘ik denk dat…’ ‘ik hoor dat…’ ‘ik zie dat…’? Of laat je zulke aanwijzingen achterwege en schrijf je alleen maar op wat er gedacht, gehoord of gezien wordt zonder dat steeds in te leiden?

De meeste handboeken adviseren je om voor de korte variant te kiezen, zonder woorden als ‘ik zie dat…’. Immers, het is de lezer als hij wat verder in het verhaal is, al duidelijk dat het verhaal vanuit een ik wordt beleefd, dus dat hoef je niet steeds opnieuw in herinnering te roepen. In plaats van te schrijven: ‘Ik zie dat zijn gezicht gespannen is’, kun je net zo goed — of misschien zelfs beter — schrijven: ‘Zijn gezicht is gespannen.’

Maar toch, ik vind dat advies onvoldoende genuanceerd. Ik kom de variant waarbij wel geschreven wordt ‘ik zie dat…’, vaak tegen, en niet bij de minste schrijvers. Zo besprak ik onlangs voor het Leeslab (aanrader!) bij ons op school de verhalenbundel van Breece D’J Pancake. In het openingsverhaal — en niet alleen daarin — wemelt het van die constructies. Waarom zou Pancake die hebben gebruikt (hetzij weloverwogen, hetzij intuïtief)?

De constructie doet twee dingen met het verhaal. De eerste is: het geeft een ritme, een herhaling. Verhalen waarin steeds die zinsdelen terugkeren met ‘ik dit’ en ‘ik dat’ hebben een ander ritme dan verhalen waarin dat niet gebeurt.
Maar dat is niet het enige, er is ook een inhoudelijk verschil. Als je schrijft ‘Ik zie dat zijn gezicht gespannen is’, vertel je niet alleen wat de ik ziet, maar ook dat de ik zich van het zien bewust is, het voegt een laag aan de waarneming toe, er is niet alleen het waargenomene, maar ook het waarnemen zelf, het waarnemen van het waarnemen.
Wil je alleen maar aangeven wat er wordt waargenomen, kies dan voor de korte variant zonder inleiding. Gaat het verhaal of de passage nadrukkelijk over waarnemen en bewustzijn, dan kan de langere variant op zijn plaats zijn.

 

Alle docentencolumns

Invalid Input
Invalid Input
Invalid Input

Realisatie website: WebLab42